Pranayamy¹ #
sanskryt: प्राणायामः [prāṇāyāmaḥ] – kontrola oddechu
प्राण [prāṇa] – oddech
आयाम [āyāma] – kontrola
Oddech człowieka to proces kontrolowany zarówno przez mózg, jak i świadomość. Oddech łączy w sobie biologiczną i duchową naturę każdego człowieka. Rodzaj oddechu, jego cechy charakterystyczne, głębokość oraz zaangażowane w niego mięśnie są bezpośrednio powiązane ze stanem świadomości człowieka. Nie bez powodu w języku potocznym używa się takich metafor, jak „zaparło dech”, „wstrzymać oddech”, „ciśnienie w piersi” i inne. Jeśli stan świadomości (a dokładniej całej psychiki, ponieważ podświadomość wpływa na oddech nie mniej niż świadomość) człowieka jest spokojny — jego oddech jest głęboki, stabilny, o równomiernym rytmie. Jednak w przypadku zmiany stanu fizycznego lub kierunku toku świadomości zmienia się rytm lub rodzaj oddechu. W skrajnych przypadkach dochodzi do „załamania” oddechu, czyli chwilowego wstrzymania oddechu, nad którym świadomość nie ma kontroli. Na przykład, gdy człowiek próbuje podnieść coś zbyt ciężkiego, następuje „zawieszenie”, objawiające się napięciem i sapanie. Czasami jednak dokładnie takie samo zawieszenie ma miejsce również wtedy, gdy przedmiot, który człowiek zamierza podnieść, w rzeczywistości nie jest zbyt ciężki. Przyczyną tego jest przekonanie w świadomości człowieka, że „przedmiot jest zbyt ciężki”. Na tym jednym przykładzie obserwujemy „załamanie” świadomości. Takie samo załamanie, które doprowadzi do analogicznego „załamania” oddechu, może nastąpić również wtedy, gdy osoba przypomina sobie jakąś sytuację, która jest dla niej psychicznie trudna.
Człowiek może sądzić, że jego stan jest idealnie spokojny. Jednak każdy zewnętrzny obserwator, przyglądając się specyfice oddechu, z łatwością stwierdzi, czy tak rzeczywiście jest. Oddech odzwierciedla rzeczywisty stan emocjonalny. I odwrotnie, praktykowanie kontroli oddechu uczy nas kontrolowania stanu emocjonalnego. Bardziej szczegółowa wiedza na temat systemu czakr i innych zasad interakcji psychosomatycznych pozwala na dokładniejszą analizę aktualnego stanu psychiki człowieka, a to wyłącznie dzięki obserwacji oddechu lub wsłuchiwaniu się w niego.
Jednak dla celów jogi istotna jest również zasada odwrotna: świadome kształtowanie i utrzymywanie określonego rodzaju oddechu kształtuje określony, z góry wybrany stan świadomości. Właśnie na tej zasadzie opiera się taki rodzaj ćwiczeń jogi, jak pranajama. Pranajama to kontrola oddechu. „Jogakundalya-upaniszada” stwierdza: „Istnieją dwie przyczyny, które sprawiają, że umysł błądzi — wasany (pragnienia wywołane ukrytymi wrażeniami zmysłowymi) oraz oddech. Jeśli jedno z nich zostanie opanowane, drugie samo z siebie podda się kontroli. Z tej pary należy najpierw opanować oddech”.
A zatem pranajamy to ćwiczenia oddechowe. W dziele „Hathajogapradipika” opisano 8 pranajam: Surjabheda, Ujjayi, Sitkari, Sitali, Bhastrika, Bhrahmari, Murcha, Plavini. Czasami w starożytnej jodze terminem „pranajama” określano praktykę wstrzymywania oddechu. We współczesnej jodze wyróżnia się kilkadziesiąt pranajam i ich odmian, na przykład: pełny oddech, szybkie pranajamy, powolne oraz dynamiczne pranajamy. W porównaniu z asanami pranajama w niewielkim stopniu oddziałuje na ciało fizyczne. Jej głównym celem są ciała eteryczne i astralne, czyli sfera witalności i sfery emocjonalnej.
Mechanizm działania ćwiczeń oddechowych, a w szczególności pranajamy, opiera się na następujących zasadach oddziaływania.
1. Zmiana stosunku stężenia tlenu do dwutlenku węgla w organizmie. Wzrost stężenia tlenu sprzyja procesom hamowania i jest skutkiem intensywnego oddychania oraz hiperwentylacji płuc. Wzrost stężenia dwutlenku węgla następuje w wyniku wstrzymywania oddechu w różnych fazach i prowadzi do pobudzenia określonych obszarów mózgu. Na przykład w przypadku wzrostu stężenia CO₂ podczas ćwiczeń oddechowych pobudzane są wszystkie chemoreceptory hiperkapniczne oraz ośrodek oddechowy, co powoduje odpowiednie wzmocnienie wentylacji, dlatego skuteczność treningu oddechowego zależy właśnie od stopniowego, powolnego wzrostu hiperkapnii. Tylko w tym przypadku udaje się osiągnąć wzrost odporności chemoreceptorów i neuronów ośrodka oddechowego na bodziec hiperkapniczny, co zwiększa odporność układu oddechowego podczas wysiłku fizycznego w zamkniętych przestrzeniach (środki transportu itp.). Długotrwała adaptacja do hiperkapnii zwiększa również możliwości kompensacyjne układów buforowych, sprzyja eliminacji zaburzeń hiperwentylacyjnych, hipokapnii, normalizacji stężenia dwutlenku węgla w tkankach oraz optymalizacji procesów metabolicznych w komórkach.
Дані ефекти досліджувалися сучасними медиками, які дійшли висновків, аналогічно зроблених у давнину в йозі. Так, уже згаданий Л. Х. Гаркаві зі співавторами показали, що гіперкапнію можна успішно використовувати як фактор підвищення неспецифічної резистентності організму.
Аналогічні дослідження проводилися й у «протилежній» сфері — у разі надлишку кисню. Дослідження активності мозку в стані холотропного дихання, показало, що під час виконання такого дихання в людини активними стають задня ліва й передня права зони мозку, так звана «вісь надсвідомості». Вони ж активовані в стані творчості. У звичайному ж стані будуть активними передні (лобові) частки лівої півкулі й задні правої («когнітивна вісь»).
Комбінуючи співвідношення тривалості вдих-затримка-видих-затримка, можна отримати досить конкретне співвідношення концентрацій кисню й вуглекислого газу в крові, й тим самим досягати різних «каліброваних» станів. Ефективність подібного методу збільшується також внаслідок безпосереднього ритмічного впливу на мозок через нервові закінчення, розташовані в носоглотці. Методи ритмічного дихання використовувалися не тільки в йозі, але й у магічних практиках, бойових мистецтвах, практиці цигун, шаманських психопрактиках.
2.Задіяння під час дихання різних груп м’язів і їх координування. Взаємозв’язок між різними м’язами людини, зокрема, дихальними, зауважив і увів у сучасну теорію психосоматики Александр Лоуен, хоча цей взаємозв’зок із очевидністю випливає зі структури чакральної системи. Суть такого взаємозв’язку полягає в тому, що людина не використовує для дихання м’язи, що розташовані на рівні пробитої або ослабленої чакри. Правильне й протилежне: залучення до процесу дихання групи м’язів, що відповідають конкретній чакрі, активізує цю чакру.
3. Рефлекторний вплив на мозок за допомогою впливу на нюхові й інші рецептори, що розташовані в дихальних шляхах. Деякі дослідники вважають, що лімбічна система пов’язана, з одного боку, з емоційною сферою людини, а з іншого — з керуванням роботою внутрішніх органів² та має у своїй еволюційній основі нюховий мозок. Тому ритмічне проходження повітря через ніс формує специфічний стан лімбічної системи, що так само позначається на всьому стані організму — як фізіологічному, так і емоційному. Глибші нейрофізіологічні дослідження авторові невідомі, тому у разі добору циклів доводиться, як і давнім йоґінам, спиратися на емпіричне спостереження й рефлексію.
4. Гідравлічний масаж мозку та внутрішніх органів. Пранаями, особливо ті, що виконуються у швидкому ритмі (наприклад, капалабхаті й бхастрика), створюють певні коливання тиску як у тілі, так і в голові, що викликає ефект внутрішнього гідравлічного масажу. З цього принципу випливає, що існує мінімальна швидкість виконання таких пранаям, за якої вони ще діють.
5. Рефлекторний вплив на симпатичну та парасимпатичну нервову систему. У класичній йозі вважається, що дихання правою ніздрею збуджує організм та сприяє процесам дисоціації в організмі (сонячне дихання). Дихання лівою ніздрею, навпаки, заспокоює та сприяє процесам асиміляції (місячне дихання). Тому навмисне використання тієї чи іншої ніздрі або їх специфічне чергування — важливий елемент йоґи, практично її «візитівка».
2.7-8. Увійшовши в падмасану, нехай йоґін вдихає повітря через ліву ніздрю, затримує подих, а потім видихає через праву ніздрю.
Потім він повинен вдихнути через праву ніздрю, затримати подих і видихнути через ліву ніздрю.
«Хатхайоґапрадипіка»
6. Вплив через внутрішньодихальну систему психосоматичних відповідностей. Базова система психосоматичних відповідностей, що наведена вище, не єдина. Можна виділити й інші локальні системи, що пов’язані з окремими органами. Наприклад, сім шийних хребців проєктивно пов’язані з сімома чакрами. Є подібний взаємозв’язок і в дихальній системі: більш периферійні відділення носоглотки пов’язані з нижніми чакрами, а більш глибокі — з верхніми. Верхні відділи пов’язані з мозком, нижні — з тілом. Комбінуючи аеродинамічні типи дихання (наприклад, внаслідок положення голови або напруг носа), можна вплинути на заздалегідь обрані зони. Іншим варіантом використання цього механізму є концентрація на різних типах відчуттів у носі, тобто залучення різних рецепторів, а, отже, і відділів мозку.
Дихання може бути успішно поєднане з медитативними техніками. Існують групи дихальних медитацій, що базуються на структуруванні свідомості (не лише на її заспокоєнні) через дихання. Найпростіша з них: практик сідає й починає слухати свій подих. В одній із шастр ця техніка сформульована так: «Відчуй свій подих, ти відчуєш подих Всесвіту». Слід сидіти й дихати, лише дихати й нічого іншого не робити. Потрібно дихати та чути подих. За допомогою цієї медитації можна дуже швидко впасти в трансовий стан
Примітки
1. Цікаво, що слово «прана», подібно до слова «дух» в українській мові, позначає водночас і повітря, і іншу тонку субстанцію. Цікава також етимологія російського слова «воздух» — воз духа, тобто те, на чому їздить дух.↑
2. Можливо, саме це перетинання функцій є фізіологічною основою існування психосоматичних відповідностей.↑